Psychoterapia Dzieci i Młodzieży

10 kwietnia, 2020

centrum Amygdala psychoterapię dzieci, nastolatków i młodych dorosłych prowadzi  Aleksandra Radomska. Osoby zainteresowane umówieniem wizyty prosimy o kontakt pod numerem: 790-250-587.

UJĘCIE TEORETYCZNE

Tematem psychologii dzieci i młodzieży są pojawiające się w okresie dzieciństwa i dorastania zaburzenia dotyczące zachowania i/lub wewnętrznych przeżyć, a przedmiotem działań psychologów są czynności diagnostyczne i terapeutyczne. Zaburzenia zachowania ujawniają się wówczas, gdy dziecko sygnalizuje, że nie zaspokaja swoich potrzeb i/ lub nie spełnia oczekiwań, jakie w stosunku do niego mają dorośli. Zaburzenia mogą dotyczyć każdej sfery życia psychicznego. Zaburzenia rozwoju to niespełnianie zadań rozwojowych przypisanych poszczególnym okresom rozwoju dziecka. W odniesieniu do przyczyn i mechanizmów kształtowania się zaburzeń ważną rolę odgrywają zarówno czynniki natury biologicznej, jak społecznej.

W psychologii dzieci i młodzieży najczęściej wykorzystywane jest podejście behawioralno-poznawcze, akcentujące uczenie się zachowań oraz rozumienie przez dziecko samego siebie i otaczającego je świata. Podejście to, w części dotyczącej zachowania, stawia sobie za główny cel jego modyfikację, natomiast w części zorientowanej na procesy poznawcze, istotną rolę przypisuje kształtowaniu postaw dziecka poprzez oddziaływania odwołujące się do poziomu jego rozumowania. Podejście psychodynamiczne sięga do poziomu nieświadomości. Podejście to jest szczególnie skuteczne przy rozwiązywaniu problemów związanych z lękiem i z mechanizmami obronnymi. Natomiast w nurcie psychologii humanistycznej akcentowane są potrzeby autonomii i godności. Wraz z rozwojem badań nad genetycznym uwarunkowaniem zachowań człowieka i poznawaniem funkcjonowania mózgu, coraz większego znaczenia nabiera neuropsychologia rozwojowa.

DZIECKO JAKO OSOBA

Dziecko jest jednostką aktywną i poszukującą. Ma sobie właściwe tempo i rytm rozwoju. Dziecko włączone jest w system więzi rodzinnych: z czego wynikać mogą zarówno zasoby jego psychicznej odporności, jak i potencjalne zagrożenia wystąpienia zaburzeń. Dziecko jest związane ze środowiskiem rówieśniczym: potrzeba przebywania wśród dzieci w zbliżonym wieku jest naturalną potrzebą rozwojową. W dzieciństwie trudne problemy współczesności docierają do dziecka przez pryzmat rodzicielskich uczuć, pełniących funkcję ochronnej tarczy. Dziecko ma od początku swojego rozwoju poczucie własnej godności: poczucie własnej godności należy do elementarnych składników rozwijającej się na przestrzeni lat tożsamości.

RODZAJE ZABURZEŃ WYSTĘPUJĄCYCH U DZIECI I MŁODZIEŻY

Zaburzenia dzielimy na 4 kategorie: zaburzenia emocjonalne (dominuje w nich lęk), zaburzenia rozwojowe (m.in autyzm, niepełnosprawność intelektualna), zaburzenia odżywiania i nawyków (anoreksja, bulimia, jąkanie, tiki) oraz zaburzenia zachowania (brak samokontroli np. ponad przeciętna aktywność, zachowania destrukcyjne).

OKRES WCZESNEGO DZIECIŃSTWA (NIEMOWLĘCY I PONIEMOWLĘCY)

W tym okresie pojawiają się problemy związane z deprywacją matczyną, zerwaniem więzi matka-dziecko, a także z zaburzeniami rozwoju. Deprywacja matczyna to pozbawienie dziecka zaspokojenia jego potrzeb psychicznych, wskutek czego zaburzony zostaje zarówno jego psychiczny, jak fizyczny rozwój. Może wynikać z niedojrzałości matki do pełnienia funkcji opiekuńczych, jednak częściej występuje w skutek emocjonalnego odrzucenia dziecka. Zerwanie więzi matka-dziecko (bądź jej zakłócenie) jest dla dziecka traumą o długotrwałych skutkach. Za wiek szczególnie podatny na traumę zerwanej więzi uznaje się 3-4 rok życia. Istnieją 3 fazy reagowania dziecka na oddzielenie od matki: faza protestu, rozpaczy i wyparcia. Pojawiające się u dzieci w związku z zerwaną więzią zaburzenia mogą być różne. Dominują reakcje lękowe. Reakcje płaczu, smutku, zaburzenia snu oraz łaknienia są typowe dla dzieci młodszych. U starszych dzieci reakcją na oddzielenie od matki są często upór, wybuchy złości i agresja. Uczuciowa więź między matką a dzieckiem może być zakłócona także z powodu zaburzonego rozwoju dziecka, uwarunkowanego czynnikami biologicznymi. Do zaburzeń rozwojowych zaczynających się w tym okresie życia należą zespół Downa i autyzm. Tego typu zaburzenia rozwoju są chroniczne i często występuje w nich słaby rozwój umysłowy.

WIEK PRZEDSZKOLNY

W tym okresie oprócz zaburzeń rozwoju pojawiają się: zaburzenia odżywiania , zaburzenia snu, komunikowania się, reakcje lękowe. Zaburzenia odżywiania mogą wystąpić w postaci nadmiernego apetytu, braku łaknienia, awersji pokarmowych oraz szkodliwych upodobań pokarmowych. Zaburzenia snu polegające na trudnościach w zasypianiu, budzeniu się, na śnie przerywanym i niespokojnym, są zazwyczaj uwarunkowane emocjonalnymi problemami występującymi podczas dnia. Zaburzenia komunikowania się mogą być różnorodne. Najczęściej ogólny rozwój języka i mowy jest opóźniony, a wynikające z tego faktu trudne dla dziecka sytuacje społecznej interakcji stają się też trudne emocjonalnie. Zaburzeniem komunikacji wywołującym bardzo duży stres jest jąkanie się. Jest to zaburzenie płynności wymowy np powtarzanie głosek, ich przeciąganie, “zachłystywanie się” powietrzem podczas mówienia, spowodowane skurczami mięśni uczestniczących w mechanizmie mowy. Wyróżnia się 3 rodzaje jąkania: rozwojowe (pojawia się wraz z rozwojem mowy i trwa kilka miesięcy), łagodne (pojawia się na początku nauki szkolnej) oraz jąkanie trwałe (którego początek może wystąpić na przestrzeni całego dzieciństwa). Najczęściej występującym zaburzeniem wieku przedszkolnego jest lęk. Może wystąpić jako silna reakcja na sytuacje nowe, których dziecko nie rozumie i interpretuje jako zagrażające np występowanie lęku u dzieci rozpoczynających przedszkole (lęk separacyjny), lęk przyrodniczy (lęk przed ciemnością, burzą, huczącym morzem) oraz lęk oczekiwania przed karą.

WIEK SZKOLNY

Przypadające na ten wiek zadania rozwojowe, w tym rozwój nowej tożsamości, ustalenie relacji z rówieśnikami oraz określenie swoich umiejętności i nabywanie nowych- pociągają za sobą występowanie wielu trudnych sytuacji, wśród których szczególnie negatywną rolę odgrywają sytuacje doznawania niepowodzenia. Często występujące niepowodzenie obniża poczucie własnej wartości, co czyni dziecko bardziej podatnym na zranienia psychiczne. Do najczęściej występujących w tym wieku zaburzeń można zaliczyć: nadpobudliwość ruchową, specyficzne trudności w uczeniu się, fobie szkolne, tiki oraz destrukcyjne zachowanie. Nadpobudliwość ruchowa dziecka staje się problemem, gdy jest powodem znacznych trudności dziecka i jego otoczenia. Objawy nadpobudliwości dotyczą nieuwagi, impulsywności bądź (albo równocześnie) nadmiernej aktywności dziecka. Objawy te są określane jako zespół zaburzeń uwagi i aktywności (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ADHD). Diagnoza specyficznych trudności w uczeniu się odnosi się do dzieci o prawidłowym rozwoju umysłowym, których trudności dotyczą przede wszystkim takich czynności jak czytanie, pisanie oraz liczenie. Odnoszą się do nich nazwy- dysleksja, dysgrafia oraz dyskalkulia. Ze środowiskiem szkolnym związane jest występowanie lęków szkolnych oraz ich nasilonej postaci, jaką są fobie szkolne. Istnieją 3 rodzaje fobii szkolnych: fobia związana z rozpoczęciem nauki szkolnej, w której istotną rolę odgrywa zachwiane poczucie bezpieczeństwa, fobia powstająca w wyniku uporczywych niepowodzeń szkolnych oraz fobia u prymusów, oparta o mechanizm lęku przed niepowodzeniem przy wysokim poziomie aspiracji. Innym często występującym zaburzeniem w wieku szkolnym są tiki, czyli mimowolne ruchy dotyczące różnych części ciała. Nasilone tiki przyjmujące postać spazmatycznych ruchów ciała, łącznie z niekontrolowaną ekspresją wokalną określa się jako Zespół Tourette’a. Zaburzenia zachowania typu destrukcyjnego przyjmują zazwyczaj postać mniej lub bardziej złożonych zachowań agresywnych, skierowanych ku rówieśnikom.

OKRES DOJRZEWANIA (WIEK MŁODZIEŃCZY)

U młodzieży, która sobie nie radzi, typowe dla tego okresu rozwoju są następujące zaburzenia: lęki ( dotyczące osiągnięć szkolnych, pozycji wśród rówieśników), zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia), uzależnienia (nikotyna, alkohol, narkotyki), zachowania destrukcyjne i autodestrukcyjne (agresywne, przestępcze oraz samobójcze) oraz depresja. Depresja ujmowana jest jako zaburzenie uwarunkowane wieloczynnikowo, w tym biologicznie (genetycznie, biochemicznie, endokrynologicznie), społecznie oraz psychologicznie (kognitywnie, jako wyuczona bezradność, lub emocjonalnie jako gromadzenie negatywnych emocji). Do listy najważniejszych sygnałów depresji u dzieci i młodzieży należą:

  • uzewnętrznienie nieszczęścia
  • zauważalne zmiany dotyczące jedzenia i/lub spania
  • poczucie bezradności, beznadziejności i nielubienie siebie
  • niemożność skoncentrowania się oraz zajęcia się czymkolwiek
  • wszystko (np rozmawianie, ubieranie się) uważane jest za wysiłek
  • zachowania drażliwe i agresywne
  • nagła zmiana w szkolnym uczeniu się
  • ciągłe poszukiwanie rozrywek i nowych aktywności
  • podejmowanie niebezpiecznych i ryzykownych czynności (narkotyki, alkohol, udział w akcjach przestępczych)
  • odrzucanie lub ignorowanie przyjaciół

POMOC PSYCHOLOGICZNA

Pomoc psychologiczna polega na wprowadzaniu w życie dziecka korzystnych dla niego zmian. Wczesna interwencja oraz wspomaganie rozwoju są realizowane przy pomocy metod usprawniających funkcjonowanie dziecka oraz poprzez wzmacnianie (mobilizowanie) istniejących kompetencji. Metody usprawniające dostosowane są do rodzaju dysfunkcji i mogą dotyczyć rozwoju motorycznego, sensorycznego, poznawczego, emocjonalnego, społecznego oraz sfery komunikacji interpersonalnej. Wybór formy psychologicznej pomocy kierowanej do dzieci i młodzieży zależy od wielu czynników, które można podzielić na odnoszące się do: dziecka i jego sytuacji, psychologa (jego zawodowej wiedzy i umiejętności), obiektywnych możliwości realizacyjnych. Najbardziej rozpowszechnionymi metodami psychoterapii dzieci i młodzieży są: modyfikacja zachowania, terapia zabawą, terapia poprzez sztukę (muzykę, plastykę), poprzez ruch (rytmikę, taniec, sport), bajkoterapia i relaksacja, a w stosunku do młodzieży także psychodrama i desensytyzacja. Terapia dzieci i młodzieży może być prowadzono indywidualnie albo w grupie. Oprócz terapii skoncentrowanej na dziecku, rozwinęła się także terapia rodzinna, sięgająca do różnych źródeł teoretycznych, najczęściej do teorii społecznego uczenia się oraz do koncepcji psychoanalitycznych, a w ich obrębie do teorii relacji z obiektem. Jej celem jest zrozumienie trudności występujących w życiu rodzinnym oraz znalezienie sposobów ich pokonania, przy czym rodzina jest ujmowana jako system wzajemnych powiązań między jej członkami. Do najczęściej stosowanych strategii należy rodzinna terapia behawioralna, której celem jest wyuczenie sposobów wzajemnego odnoszenia się do siebie, sprzyjających rozwojowi rodziny, jak również rozwojowi osobowości poszczególnych jej członków. W rodzinnej terapii behawioralnej wykorzystywane są metody wzmacniania, wygaszania oraz modelowania. Celem strukturalnej terapii rodzinnej jest restrukturyzacja rodziny, pełnionych przez jej członków dotychczasowych ról oraz sposobów komunikowania się.